Câu Hỏi Về Quy Luật Tự Nhiên Đối Với Đức Bồ Tát
Vua Milinda hỏi: nếu cha mẹ của vị Bồ Tát đã được xác định ngay từ trước, thì vì sao vị Bồ Tát ở cõi trời Tusita còn phải quán xét gia tộc trong tám điều quán xét lớn? Ngài Nāgasena đáp rằng cả hai đều đúng: cha mẹ đã được xác định, và vị ấy quán xét để biết cha mẹ mình thuộc dòng Sát-đế-lỵ hay Bà-la-môn — như tám hạng người, từ thương buôn đến thầy thuốc, đều phải nhìn trước điều chưa đến.
Điểm thực hànhDù việc đã nằm trong kế hoạch, vẫn hãy nhìn trước một bước trước khi hành động — như người qua cầu phải biết cầu vững hay yếu rồi mới bước lên: nhìn trước không phải là nghi ngờ, mà là cách làm việc cho chắc chắn.
Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Meṇḍaka Phẩm Trí Toàn Tri 4. Câu Hỏi Về Quy Luật Tự Nhiên Đối Với Đức Bồ Tát “Thưa ngài Nāgasena, Đức Phật cũng đã nói điều này trong bài giảng về quy luật tự nhiên của Pháp: ‘Ngay từ trước, cha mẹ của các vị Bồ Tát đã được xác định; cây Bồ-đề đã được xác định; hai vị đệ tử hàng đầu đã được xác định; người con trai đã được xác định; vị thị giả đã được xác định.’ Vậy mà các ngài lại nói rằng: ‘Khi ở trong cõi trời Tusita, vị Bồ Tát quán xét tám điều quán xét lớn: quán xét thời điểm, quán xét châu lục, quán xét xứ sở, quán xét gia tộc, quán xét người mẹ, quán xét tuổi thọ, quán xét tháng, quán xét việc xuất ly.’ Thưa ngài Nāgasena, khi trí chưa chín muồi thì không có giác ngộ; khi trí đã chín muồi thì không thể chờ đợi dù chỉ một cái chớp mắt; tâm đã chín muồi là điều không thể vượt qua được.
Vì sao vị Bồ Tát lại quán xét thời điểm: ‘Ta sẽ sinh ra vào thời điểm nào?’ Khi trí chưa chín muồi thì không có giác ngộ; khi trí đã chín muồi thì không thể chờ đợi dù chỉ một cái chớp mắt. Vì sao vị Bồ Tát lại quán xét gia tộc: ‘Ta sẽ sinh ra vào gia tộc nào?’ Thưa ngài Nāgasena, nếu cha mẹ của vị Bồ Tát đã được xác định ngay từ trước, vậy thì lời nói rằng vị ấy quán xét gia tộc là sai. Còn nếu vị ấy quán xét gia tộc, vậy thì lời nói rằng cha mẹ của vị Bồ Tát đã được xác định ngay từ trước cũng là sai. Câu hỏi hai đầu này cũng được đưa đến cho ngài; xin ngài hãy giải quyết nó.” “Tâu đại vương, cha mẹ của vị Bồ Tát quả đã được xác định ngay từ trước, và vị Bồ Tát vẫn quán xét gia tộc.
Nhưng vị ấy quán xét gia tộc theo cách nào? ‘Những người sẽ là cha mẹ của ta — họ là Sát-đế-lỵ hay Bà-la-môn?’ Vị ấy quán xét gia tộc theo cách như vậy. Tâu đại vương, có tám hạng người phải nhìn trước điều chưa đến. Tám hạng nào? Tâu đại vương, người thương buôn phải nhìn trước hàng hóa sẽ bán; con voi chúa phải dùng vòi dò trước con đường chưa đến; người đánh xe bò phải nhìn trước bến cạn chưa đến; người thuyền trưởng phải nhìn trước bờ bến chưa đến rồi mới cho thuyền đi; người thầy thuốc phải xem trước tuổi thọ rồi mới đến gần người bệnh; người qua cầu phải biết trước cầu vững hay không vững rồi mới bước lên; vị Tỷ-kheo phải xét trước thời giờ ăn chưa qua rồi mới thọ dụng bữa ăn; các vị Bồ Tát phải nhìn trước gia tộc: ‘Gia tộc Sát-đế-lỵ hay gia tộc Bà-la-môn?’ Tâu đại vương, đối với tám hạng người này, điều chưa đến phải được nhìn trước.”
“Tốt lắm, thưa ngài Nāgasena! Trẫm chấp nhận đúng như vậy.” Câu hỏi về quy luật tự nhiên đối với đức Bồ Tát là câu hỏi thứ tư.