Câu hỏi về thiện hay bất thiện mạnh hơn
Vua Milinda không phục nhận định ‘thiện mạnh hơn bất thiện’: kẻ ác bị trừng phạt chặt tay, đóng cọc ngay trong đời này hàng trăm hàng ngàn người, trong khi người làm thiện được quả hiện tiền chỉ đếm được sáu trường hợp, và vua Kosala bố thí vô song mà chẳng nhận được gì ngay. Trưởng lão Nāgasena giải đáp: bất thiện nhỏ nhoi nên chín nhanh như giống lúa một tháng của kẻ làm công; thiện rộng lớn nên chín chậm như lúa sāli năm sáu tháng dành cho vua. Hơn nữa, quả ‘hiện tiền’ của ác phần lớn là hình phạt do vua chúa lập ra theo luật đời — không có luật nào thưởng cho người bố thí, nên thiện ít khi hiện quả ngay; nhưng ở tương lai, thiện mới là cái mạnh hơn hẳn.
Điểm thực hànhĐừng đo sức mạnh của điều thiện bằng tốc độ thấy kết quả: hậu quả của ác đến nhanh một phần vì xã hội trừng phạt ngay, còn quả của thiện lớn và chậm chín như lúa ngon. Làm thiện mà chưa thấy quả không có nghĩa là việc thiện yếu.
Mi-lan-đà Hỏi Đáp Phần Câu Hỏi Suy Luận Phẩm Vessantara 3. Câu hỏi về thiện hay bất thiện mạnh hơn “Thưa ngài Nāgasena, cái nào trội hơn, mạnh hơn: thiện hay bất thiện?” “Tâu đại vương, thiện là trội hơn, mạnh hơn; bất thiện thì không như vậy.” “Thưa ngài Nāgasena, trẫm không chấp nhận lời nói ấy: ‘Thiện là trội hơn, mạnh hơn, bất thiện thì không như vậy.’ Thưa ngài Nāgasena, ở đây người ta thấy những kẻ giết sinh, lấy của không cho, tà hạnh trong các dục, nói dối, tàn phá làng mạc, cướp đường, gian lận, lường gạt — tất cả những kẻ ấy đều nhận lãnh, tương xứng với tội ác ấy: chặt tay, chặt chân, chặt tay và chân, cắt tai, xẻo mũi, cắt tai và xẻo mũi, tội hũ giấm chua, tội cạo đầu bôi vôi, tội miệng Rāhu, tội vòng lửa, tội đèn tay, tội lột da thành sợi, tội áo vỏ cây, tội nai, tội móc thịt, tội đồng tiền, tội chà xát bằng kiềm, tội thập tự giá, tội ghế rơm, tội rưới dầu sôi, tội cho chó ăn, tội đóng cọc sống, tội chặt đầu bằng gươm. Có kẻ làm ác ban đêm thì thọ quả ngay trong đêm; có kẻ làm ban đêm thì thọ quả vào ban ngày; có kẻ làm ban ngày thì thọ quả ngay trong ngày; có kẻ làm ban ngày thì thọ quả vào ban đêm; có kẻ trải qua hai ba ngày mới thọ quả; tất cả họ đều thọ quả ngay trong hiện tại.
Thưa ngài Nāgasena, trái lại, có ai sau khi bố thí vật thí kèm vật phụ tùng cho một, hai, ba, bốn, năm, mười, một trăm, một ngàn hay một trăm ngàn vị, mà thọ hưởng tài sản, danh vọng hay an lạc ngay trong hiện tại nhờ giới hay nhờ việc hành trai giới không?” “Tâu đại vương, có bốn người, sau khi bố thí vật thí, sau khi thọ trì giới, sau khi thực hiện việc hành trai giới, đã đạt đến thành phố của chư Thiên bằng chính thân xác ấy ngay trong hiện tại.” “Thưa ngài, đó là những ai?” “Tâu đại vương, vua Mandhātā, vua Nimi, vua Sādhīna, và Càn-thát-bà Guttila.” “Thưa ngài Nāgasena, những chuyện ấy đã cách hàng ngàn kiếp sống; cả hai chúng ta đều không thấy. Nếu ngài có khả năng, xin hãy kể về thời hiện tại, vào lúc đức Thế Tôn còn tại thế.”
“Tâu đại vương, ngay trong thời hiện tại: người nô lệ Puṇṇaka, sau khi dâng thức ăn cho trưởng lão Sāriputta, ngay trong ngày ấy đã đạt địa vị triệu phú; ngày nay ông được biết đến là ‘triệu phú Puṇṇaka’. Hoàng hậu Gopālamātā, sau khi bán mái tóc của mình, với tám đồng tiền nhận được đã dâng bữa ăn khất thực cho trưởng lão Mahākaccāyana cùng bảy vị khác, ngài là vị thứ tám, ngay trong ngày ấy đã đạt ngôi vị chánh cung hoàng hậu của vua Candapajjota. Nữ cư sĩ Suppiyā, sau khi dâng nước súp nấu với thịt đùi của chính mình cho một vị Tỷ-kheo đang bệnh, ngay ngày thứ hai vết thương đã lành, da dẻ tốt đẹp, hết bệnh. Hoàng hậu Mallikā, sau khi dâng cho đức Thế Tôn phần cháo chua của đêm hôm trước, ngay trong ngày ấy đã trở thành chánh cung hoàng hậu của vua Kosala.
Người làm tràng hoa Sumana, sau khi cúng dường đức Thế Tôn bằng tám nắm hoa nhài, ngay trong ngày ấy đã đạt được sự thành tựu lớn lao. Vị Bà-la-môn Ekasāṭaka (chỉ có một tấm vải che thân), sau khi cúng dường đức Thế Tôn bằng tấm vải khoác ngoài, ngay trong ngày ấy đã nhận được tất cả mỗi thứ tám món. Tâu đại vương, tất cả những người này đều đã thọ hưởng tài sản và danh vọng ngay trong hiện tại.” “Thưa ngài Nāgasena, sau khi lựa chọn và tìm kiếm, ngài chỉ thấy có sáu người thôi sao?” “Tâu đại vương, đúng vậy.” “Thưa ngài Nāgasena, như vậy thì chính bất thiện là trội hơn, mạnh hơn, thiện thì không như vậy. Thưa ngài Nāgasena, trong một ngày trẫm thấy mười người, cũng thấy hai mươi, ba mươi, bốn mươi, năm mươi, một trăm, một ngàn người bị đóng lên cọc nhọn vì quả của nghiệp ác.
Thưa ngài Nāgasena, Bhaddasāla là con trai của vị tướng quân thuộc dòng họ Nanda. Giữa ông ấy và vua Candagutta đã nổ ra một trận chiến ác liệt. Thưa ngài Nāgasena, trong trận chiến ấy, ở cả hai đạo quân đã có tám mươi thây người không đầu. Nghe nói khi một giỏ đầu đầy thì có một thây không đầu đứng dậy. Tất cả những người này đều rơi vào tai họa và bất hạnh do quả của chính nghiệp ác. Cũng vì lý do này, thưa ngài Nāgasena, trẫm nói rằng: ‘Chính bất thiện là trội hơn, mạnh hơn, thiện thì không như vậy.’ Thưa ngài Nāgasena, có phải người ta nghe rằng trong Giáo Pháp của đức Phật này, vua Kosala đã bố thí vật thí không ai sánh bằng?” “Tâu đại vương, đúng vậy, có nghe như thế.”
“Thưa ngài Nāgasena, vua Kosala, sau khi bố thí vật thí không ai sánh bằng ấy, do nhân ấy có nhận được tài sản, danh vọng hay an lạc nào ngay trong hiện tại không?” “Tâu đại vương, không có.” “Thưa ngài Nāgasena, nếu vua Kosala, dù đã bố thí vật thí không ai sánh bằng có hình thức như thế, do nhân ấy vẫn không nhận được tài sản, danh vọng hay an lạc nào ngay trong hiện tại — thưa ngài Nāgasena, như vậy thì chính bất thiện là trội hơn, mạnh hơn, thiện thì không như vậy.” “Tâu đại vương, vì tính chất nhỏ nhoi nên bất thiện chuyển biến nhanh chóng; vì tính chất rộng lớn nên thiện chuyển biến trong thời gian dài. Tâu đại vương, điều này cũng nên được xét bằng ví dụ.
Tâu đại vương, như ở xứ Aparanta có giống lúa tên kumudabhaṇḍikā, sau một tháng thì được gặt và đưa vào nhà. Các lúa sāli chín sau năm, sáu tháng. Tâu đại vương, ở đây sự khác biệt là gì? Giữa lúa kumudabhaṇḍikā và các lúa sāli có sự khác biệt gì?” “Thưa ngài, vì tính chất nhỏ nhoi của lúa kumudabhaṇḍikā và tính chất rộng lớn của lúa sāli. Thưa ngài Nāgasena, lúa sāli xứng đáng cho đức vua, là thức ăn của đức vua; còn lúa kumudabhaṇḍikā là thức ăn của nô bộc và người làm công.” “Cũng vậy, tâu đại vương, vì tính chất nhỏ nhoi nên bất thiện chuyển biến nhanh chóng; vì tính chất rộng lớn nên thiện chuyển biến trong thời gian dài.” “Thưa ngài Nāgasena, cái nào chuyển biến nhanh chóng thì ở thế gian được gọi là trội hơn, mạnh hơn. Do đó bất thiện là mạnh hơn, thiện thì không như vậy.
Thưa ngài Nāgasena, như người lính nào tiến vào trận chiến lớn, nắm lấy kẻ địch dưới nách, lôi đi và nhanh chóng đưa đến trước vị chỉ huy — người lính ấy ở thế gian được gọi là dũng sĩ tài năng. Và người thầy thuốc nào nhanh chóng rút mũi tên ra, xua tan bệnh tật — người thầy thuốc ấy được gọi là thông thạo. Người kế toán nào tính toán thật nhanh và trình bày kết quả nhanh chóng — người kế toán ấy được gọi là thông thạo. Người đô vật nào nhanh chóng nhấc bổng đối thủ và vật ngã ngửa — người đô vật ấy được gọi là dũng sĩ tài năng. Cũng vậy, thưa ngài Nāgasena, cái nào chuyển biến nhanh chóng — dù thiện hay bất thiện — cái ấy ở thế gian là trội hơn, mạnh hơn.”
“Tâu đại vương, cả hai nghiệp ấy đều được thọ quả trong tương lai. Nhưng bất thiện, vì có tội lỗi, nên ngay trong khoảnh khắc đã được thọ quả trong hiện tại. Tâu đại vương, các vị vua chúa thời xưa đã lập quy định này: ‘Kẻ nào giết sinh, kẻ ấy đáng bị hình phạt; kẻ nào lấy của không cho, kẻ ấy đáng bị hình phạt; kẻ nào đi đến vợ người khác, kẻ ấy đáng bị hình phạt; kẻ nào nói dối, kẻ nào tàn phá làng mạc, kẻ nào cướp đường, kẻ nào gian lận, kẻ nào lường gạt — kẻ ấy đáng bị hình phạt, đáng bị giết, đáng bị chém, đáng bị phanh thây, đáng bị trừng trị.’ Dựa vào đó, họ cân nhắc xét đoán rồi gia hình, giết, chém, phanh thây và trừng trị. Tâu đại vương, có quy định nào do ai đó lập ra rằng: ‘Người nào bố thí vật thí, hay giữ giới, hay thực hiện việc hành trai giới, thì người ấy sẽ được ban tài sản hay danh vọng’ không?
Và phải chăng họ cân nhắc xét đoán về việc ấy rồi ban tài sản hay danh vọng, như việc trói giết đối với hành vi của kẻ trộm?” “Thưa ngài, không có.” “Tâu đại vương, nếu họ cân nhắc xét đoán rồi ban tài sản hay danh vọng cho các thí chủ, thì thiện cũng sẽ được thọ quả trong hiện tại. Tâu đại vương, vì họ không cân nhắc về các thí chủ rằng ‘chúng ta sẽ ban tài sản hay danh vọng’, nên thiện không được thọ quả trong hiện tại. Tâu đại vương, vì lý do này, bất thiện được thọ quả trong hiện tại; nhưng (thiện) sẽ cảm nhận quả trội hơn, mạnh hơn trong tương lai.” “Thưa ngài Nāgasena, tốt lắm! Không có bậc trí tuệ như ngài thì câu hỏi này đã không được tháo gỡ khéo léo. Thưa ngài Nāgasena, việc thuộc thế gian đã được giải thích bằng cái vượt trên thế gian.”
Câu hỏi về thiện hay bất thiện mạnh hơn là thứ ba.