Kinh Ví Dụ Sáu Con Vật

Đức Phật mở đầu bằng hình ảnh người đầy thương tích đi vào bãi lau — mỗi cảnh chạm vào đều làm đau thêm — rồi dạy thế nào là giữ gìn và không giữ gìn sáu căn. Ví dụ chính: sáu con vật (rắn, cá sấu, chim, chó, chó rừng, khỉ) bị cột chung một nút sẽ kéo nhau về lãnh địa riêng cho đến khi con mạnh nhất chi phối tất cả — đó là sáu căn của người chưa tu tập niệm thân. Nếu cột chúng vào một cây cột chắc — chánh niệm trên thân — chúng kéo một hồi rồi nằm yên bên cột. Ngài dặn các Tỷ-kheo hãy tu tập niệm thân cho thật sung mãn.

Điểm thực hành

Mỗi ngày dành một khoảng thời gian chỉ đặt sự chú ý trên thân — hơi thở, tư thế, cảm giác — để ‘cây cột’ niệm thân của mình chắc thêm một chút; sáu căn có cột chắc thì không con vật nào kéo đi được lâu.

19. Phẩm Rắn Độc Kinh Ví Dụ Sáu Con Vật “Ví như, này các Tỷ-kheo (vị tu sĩ khất thực), một người thân mình đầy thương tích, các chi lở loét, bước vào một bãi lau sậy. Gai cỏ kusa sẽ đâm vào chân người ấy, và lá sậy sẽ cứa rách các chi của người ấy. Như vậy, này các Tỷ-kheo, vì nhân ấy người ấy càng cảm nhận thêm nhiều khổ đau và buồn khổ. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, ở đây có vị Tỷ-kheo, ở trong làng hay ở trong rừng, bị người ta chê trách: ‘Vị Tôn giả này, làm như vậy, sống như vậy, đúng là một cái gai bẩn thỉu của làng.’ Hiểu rằng đó là một cái gai, người ta cần hiểu thế nào là giữ gìn và thế nào là không giữ gìn. Này các Tỷ-kheo, thế nào là không giữ gìn?

Ở đây, này các Tỷ-kheo, một vị Tỷ-kheo dùng mắt thấy một sắc: nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, Vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi tai nghe một tiếng, vị ấy nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, và vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại.

Khi mũi ngửi một mùi, vị ấy nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, và vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi lưỡi nếm một vị, vị ấy nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, và vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại.

Khi thân cảm nhận một xúc chạm, vị ấy nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, và vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi ý biết một pháp: nếu nó dễ chịu thì bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì chán ghét nó; vị ấy sống mà chánh niệm về thân không được thiết lập, tâm thì nhỏ hẹp, và vị ấy không hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại.

Ví như, này các Tỷ-kheo, một người bắt sáu con vật, mỗi con có lãnh địa và vùng kiếm ăn khác nhau, cột chúng bằng một sợi dây chắc. Người ấy bắt một con rắn, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con cá sấu, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chim, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chó, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chó rừng, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con khỉ, cột bằng một sợi dây chắc. Cột bằng sợi dây chắc xong, người ấy thắt một nút ở giữa rồi thả chúng ra. Bấy giờ, này các Tỷ-kheo, sáu con vật ấy, mỗi con có lãnh địa và vùng kiếm ăn khác nhau, con nào cũng kéo về phía lãnh địa và vùng kiếm ăn của mình: con rắn kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ chui vào tổ mối!’; con cá sấu kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ xuống nước!’; con chim kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ bay lên trời!’; con chó kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ vào làng!’; con chó rừng kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ ra bãi tha ma!’; con khỉ kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ vào rừng!’.

Này các Tỷ-kheo, khi sáu con vật ấy đã mệt lả và kiệt sức, con nào mạnh nhất trong chúng sẽ được theo ý nó, và tất cả phải tuân theo, phải phục tùng và nằm dưới sự chi phối của nó. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, bất cứ vị Tỷ-kheo nào chưa tu tập, chưa làm cho sung mãn chánh niệm trên thân (niệm thân), thì con mắt của vị ấy bị kéo về phía các sắc vừa ý, còn các sắc không vừa ý thì gây khó chịu; tai bị kéo về phía các tiếng vừa ý, còn các tiếng không vừa ý thì gây khó chịu; mũi bị kéo về phía các mùi vừa ý, còn các mùi không vừa ý thì gây khó chịu; lưỡi bị kéo về phía các vị vừa ý, còn các vị không vừa ý thì gây khó chịu; thân bị kéo về phía những xúc chạm vừa ý, còn những xúc chạm không vừa ý thì gây khó chịu; ý bị kéo về phía các pháp vừa ý, còn các pháp không vừa ý thì gây khó chịu.

Như vậy, này các Tỷ-kheo, là không giữ gìn. Này các Tỷ-kheo, thế nào là giữ gìn? Ở đây, này các Tỷ-kheo, một vị Tỷ-kheo dùng mắt thấy một sắc: nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi tai nghe một tiếng, vị ấy nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi mũi ngửi một mùi, vị ấy nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi lưỡi nếm một vị, vị ấy nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Khi thân cảm nhận một xúc chạm, vị ấy nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại.

Khi ý biết một pháp: nếu nó dễ chịu thì không bám chặt lấy nó, nếu nó khó chịu thì không chán ghét nó; vị ấy sống với chánh niệm về thân được thiết lập, tâm thì vô lượng, và vị ấy hiểu đúng như thật về tâm giải thoát và tuệ giải thoát — nơi mà các pháp ác, không lành mạnh đã sinh lên của vị ấy chấm dứt hoàn toàn, không còn sót lại. Ví như, này các Tỷ-kheo, một người bắt sáu con vật, mỗi con có lãnh địa và vùng kiếm ăn khác nhau, cột chúng bằng một sợi dây chắc. Người ấy bắt một con rắn, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con cá sấu, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chim, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chó, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con chó rừng, cột bằng một sợi dây chắc; bắt một con khỉ, cột bằng một sợi dây chắc.

Cột bằng sợi dây chắc xong, người ấy buộc chúng vào một cái cọc chắc hay một cây cột chắc. Bấy giờ, này các Tỷ-kheo, sáu con vật ấy, mỗi con có lãnh địa và vùng kiếm ăn khác nhau, con nào cũng kéo về phía lãnh địa và vùng kiếm ăn của mình: con rắn kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ chui vào tổ mối!’; con cá sấu kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ xuống nước!’; con chim kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ bay lên trời!’; con chó kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ vào làng!’; con chó rừng kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ ra bãi tha ma!’; con khỉ kéo một phía, nghĩ ‘Ta sẽ vào rừng!’. Này các Tỷ-kheo, khi sáu con vật ấy đã mệt lả và kiệt sức, chúng sẽ đứng yên, ngồi xuống hay nằm xuống ngay bên cái cọc hay cây cột ấy.

Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, bất cứ vị Tỷ-kheo nào đã tu tập, đã làm cho sung mãn chánh niệm trên thân, thì con mắt của vị ấy không bị kéo về phía các sắc vừa ý, và các sắc không vừa ý không gây khó chịu; tai không bị kéo về phía các tiếng vừa ý, và các tiếng không vừa ý không gây khó chịu; mũi không bị kéo về phía các mùi vừa ý, và các mùi không vừa ý không gây khó chịu; lưỡi không bị kéo về phía các vị vừa ý, và các vị không vừa ý không gây khó chịu; thân không bị kéo về phía những xúc chạm vừa ý, và những xúc chạm không vừa ý không gây khó chịu; ý không bị kéo về phía các pháp vừa ý, và các pháp không vừa ý không gây khó chịu. Như vậy, này các Tỷ-kheo, là giữ gìn.

‘Cái cọc chắc hay cây cột chắc’, này các Tỷ-kheo, là tên gọi khác của chánh niệm trên thân. Vì vậy, này các Tỷ-kheo, các ông hãy tu tập như sau: ‘Chánh niệm trên thân của chúng ta sẽ được tu tập, được làm cho sung mãn, được làm thành cỗ xe, được làm thành nền tảng, được thiết lập vững, được tích lũy đầy đủ và được bắt đầu một cách đúng đắn.’ Như vậy, này các Tỷ-kheo, các ông hãy tu tập.” Bài thứ 10.